Ljiljana Bakić
MEDALJE
Zapisivanje istorije u metalu...
Da li ste se ikad zapitali šta Vam govore novac ili medalja jedne zemlje? Pogledajte i eto vam priče! Na maloj najčešće okrugloj pločici od metala veštom rukom medaljera predstavljeni su vladari, grbovi, istorijske scene, gradovi, zdanja, značajni događaji, ličnosti — istorija jedne zemlje i njenog naroda.
Medalja je kružna ili ovalna metalna pločica najčešće ukrašena sa obe strane. Pravougaona i četvrtasta kao i jednostrana medalja naziva se plaketom. Medalja se pojavila u periodu renesanse, u prvoj polovini XV veka u Italiji. Njen tvorac je slikar Antonio Pisano, zvani Pisanello. On je izradio prvu livenu medalju u čast posete vizantijskog cara Jovana VIII Paleloga Ferari krajem 1438. godine inspirisan rimskim carskim medaljonima. Od tada medaljerska umetnost ulazi u modu i vladari širom sveta i ličnosti na istaknutim položajima žele da budu zauvek zabeleženi na medalji. Medaljeri postaju najučeviniji umetnici i na taj način medalja se razvija kao umetničko delo. Od XVI–XVIII veka medalja uglavnom ima memorijalni kartakter — afirmišu se krunisanja, opsedanja gradova, bitke, vojskovođe u baroknom umetničkom pravcu.
U XIX veku počela je primena medalje i kao priznanja — nagradne i jubilarne medalje istaknutim ličnostima, institucijama, organizacijama. Barok smenjuju drugi umetnički stilovi: rokoko, bidermajer, neoklasicizam do individualnih stilova XX veka i savremenog medaljerstva.
Zbirka medalja i plaketa u Gradskom muzeju u Vršcu započela je sa formiranjem u zadnjoj deceniji XIX veka. Nastala je najvećim delom poklonima pojedinaca, udruženja, raznih odbora kao i samih vlasnika medalja. Obuhvata hronološki raspon od prve polovine XVIII veka do savremenog doba. Podeljena je u okviru tri odeljenja muzeja: Numizmatičkog, Istorijskog i Etnološkog.
Najbrojnije medalje iz zbirki koje se delom prezentuju na ovoj izložbi pripadaju rasponu od prve polovine XVIII veka do druge decenije XX veka – periodu Habsburške, odnosno Austrougarske Monarhije od 1867–1918. Na medaljama su prikazani portreti vladara dinastije Habsburgovaca od Marije Terzije do Franje Josifa I, značajni politički događaji vezani za njihovu vladavinu, grbovi, istorijske scene, alegorije, ličnosti iz oblasti kulture, privrede, jubileji raznih društava i institucija.
Natpisi na izloženim medaljama su na latinskom, nemačkom i italijanskom jeziku u zapadnom, austrijskom delu Monarhije i na mađarskom u istočnom, ugarskom delu. Javljaju se i dvojezični natpisi (nemačko-mađarski) — izložba u Novom Sadu 1875. Samo jedna medalja posvećena stogodišnjici rođenja Save Tekelije iz 1861. napisana je na narodnom jeziku. Medalje su signirali čuveni bečki medaljeri XIX veka (A. Scharff, C. Radnitzky, W. Pittner i drugi), kao i Beck Fülőp najpoznatiji medaljer iz Budimpešte.
Od najvećeg značaja su medalje iz istočnog dela Monarhije — Ugarske, kojoj je pripadao Banat. Serija medalja koja se odnosi na naše područje pokazuje da su Vršac, Pančevo i Bela Crkva bili na visokom nivou privrednog i kulturnog razvoja u Monarhiji. O tome svedoče brojne medalje osvojene za znamenite proizvode na izložbama širom Monarhije od Beča do Budimpešte i Temišvara, kao i medalje istaknutih pojedinaca koje su obeležile kulturu i privredu regiona (F. Mileker, Sava Tekelija, Ignjat i Đorđe Vajfert). Napokon, svojom izložbom 1902. sam grad Vršac je pokazao ne samo visok nivo razvoja već i bliske veze sa raznim narodima u Monarhiji...
NAGRAĐENI GRAĐANI VRŠCA I OKOLINE
Od Beča 1839. do Budimpešte 1896.
Sredinom XIX veka počinje istorija svetskih izložbi na kojima se svetu prikazuju najveća dostignuća u industriji, trgovini, zanatstvu, umetnosti. Prva takva izložba održana je u Londonu 1851. u ogromnoj staklenoj palati. Prema navodima Milekera na toj izložbi zlatnom medaljom za sirovu svilu, koju nažalost ne poseduje vršački muzej, nagrađena je Eva Hercog iz Vršca.
Prve izložene medalje kojima su nagrađeni pojedinci iz Vršca i okoline vezane su za svilarstvo.Na Industrijskog izložbi u Beču još 1839. bronzanom medaljom za svilu nagrađen je Jožef Hercog iz Bele Crkve. Nešto kasnije, 1845. Eva Hercog iz Vršca, nagrađena je srebrnom medaljom za sirovu svilu na bečkoj izložbi, a već sledeće 1846. zlatnom medaljom Mađarskog zanatlijskog udruženja u Budimpešti. Eva Hercog je bila žena apotekara Jozefa Hercoga i vlasnica zavoda za svilu. Njen unuk je bio slavni mađarski pisac Ferenc Hercog(1863–1954).
Medalje za svilu svedoče da je stanovništvo Vršca i okoline bilo uspešno u proizvodnji svile visokog kvaliteta počev od zadnje decenije prve polovine XIX veka i da je svilarstvo najranija delatnost ovog područja.
Svilarstvo u južnu Ugarsku dospeva iz Italije još početkom XVIII veka, posle austro-turskog rata. Unapređenju ove delatnosti doprineo je grof Klaudije Florimund Mersi (1666–1734). Sadnja dudovih sadnica čijim se listom hrane gusenice započela je već krajem 1718. Tom prilikom je izdato posebno uputstvo po kome je svaki podanik bio dužan da zasadi po 10 sadnica potrebnih za uzgoj svilene bube. Počeci svilarstva u Vršcu i okolini potiču iz osamdesetih godina XVIII veka. Prve svilare otvaraju se u Beloj Crkvi 1763, u Pančevu 1769, u Vršcu 1773. Otvorene su i stanice za otkup svilenih čaura i zavodi za njihovo odmotavanje. Svilarstvo je dostiglo svoj vrhunac sredinom XIX veka. Jedna fabrika svile prema MIlekerovom planu grada iz 1886. nalazila se u današnjoj ulici Vojvode Knićanina obeleženoj kao „Seidenfabrikgasse“. Međutim, u godinama koje dolaze beleži se pad svilarske prozvodnje usled pojave bolesti kod gusenica, niske otkupne cene čaure. Eva Hercog 1855. napušta dudaru na guduričkom putu a 1860. zatvara svilaru. Tada počinje uspon jedne druge grane — vinogradarstva.
Po Milekerovim podacima 60% stanovništva Vršca u drugoj polovini XIX veka bavilo se isključivo vinogradarstvom. Vinogradi su 1882. zauzimali 10.014 lanaca. Sa tih vinograda u dobrim godinama prozvodilo se milion hektolitara vina u vrednosti od 4–5 miliona forinti. Vršačko vino je bilo cenjeno i odlikovano je mnogobrojnim medaljama na izložbama širom Monarhije počev od 1857. godine. Muzej poseduje izložbene medalje dobijene u Novom Sadu 1876, Segedinu 1877. kao i nagradne medalje sa kasnijih izložbi koje su pripadale pojedincima – prozvođačima vina i drugih alkoholnih pića kao i proizvođačima vinogradarskih sprava.
Državna izložba u Budimpešti 1885.
Ovu značajnu izložbu je otvorio Rudolf (1858–1889), jedini sin Franje Josifa. Na njoj su medalje za zasluge dobili uspešni pojedinci iz Vršca: čuveni prozvođači vina Jožef Kesl i sin, Eduard Ritinger, trgovac, vinar i čuveni kolekcionar, Sajdl Đula vlasnik fabrike mašina i livnice od 1875. godine, prozvođač vinskih presa, pumpa za vino, sprava za proizvodnju sode. Na ovoj izložbi predstavljeni su uspešno i drugi proizvodi: čuveni med Ferdinand Vac – dr Đ. Jovanović, cipele koji izradil Jožef Vac i Radotinski.
Milenijumska izložba – Budimpešta, 1896.
Milenijumska izložba je otvorena 2.5.1896. Izložbu je otvorio car Franja Josif I i carica Elizabeta. Na toj izložbi milenijumskom medaljom koju muzej ne poseduje, nagrađen je naš slikar Pavle Paja Jovanović za čuveni Vršački triptihon. Medaljom za posebne zasluge nagrađeni su braća Lengauer – vlasnici fabrike za proizvodnju alkoholnih pića od 1877. Medaljama su nagrađeni i Privredno društvo Vršca, grad Vršac i posetioci izložbe iz Vršca.
Na Milenijumskoj izložbi prema podacima iz ondašnje štampe nagrađeni su i braća Andrejević za izloženu salamu dok su zvonolivci Đorđe Bota i sinovi odlikovani za zvona čija težina je iznosila od 100 do 350 kg. Ove medalje kao i mnoge druge, nisu dospele u naše zbirke.
Izložene medalje svedoče o visokom stepenu privrednog razvoja Vršca i okoline u XIX veku o kvaltetnim i cenjenim proizvodima zanatstva, poljoprivrede i industrije odlikovanim širom Monarhije. U drugoj polovini XIX veka ne samo privredni već i kulturni razvoj Vršca, Pančeva, Bele Crkve dosegao je zavidan nivo zahvaljujući zalaganjima istaknutih pojedinaca predstavljenih i u medaljerskoj umetnosti kao što su: F. Mileker, Sava Tekelija, Ignjat i Đorđe Vajfert, Franc Bauer.
