JAVOR RAŠAJSKI

Rođen je u Vršcu 1946. godine. Akademiju za likovne umetnosti završio je u Beogradu 1975. godine u klasi profesora Zorana Petrovića. Crtanje je učio kod profesora Aleksandra Lukovića, a crtež je specijalizirao na postdiplomskim studijama kod prof. Zorana Petrovića.
Aktivno izlaže od 1982. godine. Uradio je ili ilustrovao preko osam-deset knjiga, od kojih su šest autorskih iz oblasti ornitologije. Iz iste oblasti ima preko dvadeset naučnih radova.
Radeći na knjigama, nagrađen je dva puta prvom nagradom na Međunarodnom sajmu knjiga u Beogradu 2002. i 2004. godine, a 2007. dobija Visoku nagradu rumunske Akademije nauka i umet-nosti za autorsku knjigu PTICE BANATA. Grad Vršac, dodelio mu je Oktobarsku nagradu 1998. i 2004. godine. Član je Matice srpske i ULUS-a. Živi i radi u Beogradu i Vršcu.



Kolektivno je izlagao na svim značajnim izložbama ULUS-a, a samostalne su:

1982. Karlovac, Galerija Barešić, ctreži
1983. Novi Sad, Galerija biblioteke Matice srpske
1984. Zagreb, Galerija SRCE, crteži
1984. Novi Sad, Galerija Doma armije, crteži
1984. Sombor, Galerija Doma armije, crteži
1984. Bačka Palanka, Galerija Gradskog muzeja, crteži
1984. Ilok, Galerija Doma kulture, crteži
1985. Zagreb, Galerija SRCE, crteži
1986. Niš, Galerija Doma kulture, crteži
1987. Beograd, Galerija Akademije za likovne umetnosti, slike
1987. Vršac, Narodni muzej, slike i crteži
1988. Novi Sad, Mala galerija ULUV-a, crteži
1988. Opovo, Savremena galerija, slike i crteži
1990. Beograd, Galerija STARA KAPETANIJA, crteži
1991. Novi Sad, Velika galerija Kulturnog centra, slike i crteži
1991. Vršac, Galerija grada, crteži
1991. Kikinda, Galerija Gradskog muzeja, slike i crteži
1991. Sremski Karlovci, Galerija Gradskog muzeja, crteži
1992. Vršac, KONKORDIJA, slike i crteži
1994. Beograd, Galerija 73 , slike i crteži
1994. Zrenjanin, Savremena galerija, slike i crteži
1997. Pančevo, Gradski muzej, slike
1998. Smederevska Palanka, Gradska galerija, crteži
2000. Beograd, Galerija 73, slike
2000. Beč, IHS, Gal. Jesuiten, Foyer sponsor, crteži
2002. Beograd, Galerija SULUJ, slike
2005. Smederevska Palanka, Gradska galerija, slike
2006. Beograd, Galerija Biblioteke grada Beograda, slike i crteži
2007. Novi Sad, Muzej Vojvodine, slike i crteži
2007. Vršac, Gradski muzej, slike

UMETNOST JAVORA RAŠAJSKOG...

Umetnost Javora Rašajskog je umetnost poetskog realizma koji ide ka ekspresionizmu, DALJE...

U potrazi za ličnim identitetom, Javor Rašajski se kao umetnik zrelog izraza, formirao kroz...DALJE...

VEŠTO I PROMIŠLJENO... DALJE...

NOVI SKLOP... DALJE...

Savremenog čoveka sve češće obuzima strah da je njegov svet ozbiljno... DALJE...

Saopštavanja o opažajno umetničkom stvaralaštvu slikara, ornitologa, ili zapravo... DALJE...

UMETNOST JAVORA RAŠAJSKOG

Umetnost Javora Rašajskog je umetnost poetskog realizma koji ide ka ekspresionizmu, to je slikarstvo srca i razuma koje u svom dugom umetničkom putu ide od prirode sveta do prirode slike.
U svom dugogodišnjem radu na brojnim izložbama u zemlji i inostranstvu, postigavši umetničku zrelost, priznat je, što potvrđuje njegove sposobnosti sigurnog hoda u prostorima umetnosti i duhovnosti. Iako je svoje likovno školovanje završio u Beogradskom krugu, vezan je za ove prostore. Vojvođanski prostor je uvek imao svoje portretiste koji su zaljubljeno čuvali njegovu neobičnost i lepotu, kao što pokazuje Rašajski ovom likovnom izložbom.

Pod nebom banatske ravnice prostire se pogled na oranice, mirisna leta boje zemlje na lokalitetima, gde je rođen Javor Rašajski i gde je odrastao u stalnom dodiru sa Deliblatskom peščarom, jednim od najzanimljivijih rezervata u Evropi. Kod njega se pored sklonosti ka starinama razvija i jak emocionalni odnos prema prirodnim vrstama. Jedan je od retkih ornitologa i slikara animalista u srpskoj istoriji umetnosti. Uspeo je da se ostvari i kao plodan naučnik, ne potiskujući slikara iz sebe. To dvojstvo je razumljivo, ono proističe iz radoznalosti, zapitanosti i umetničkog posmatranja, iz egzistencijalnog nemira i čulnog doživljaja, iz spokojstva mudrog otkrivanja smisla i lepote lirskog trajanja umetničke percepcije.

Počev od crtačke maštarije rađene po uzoru na velike renesansne umetnike Direra, Leonarda i drugih, od prvih otkrivanja u mladosti, stigao je do sada svojstvenog, istančanog senzibiliteta za realistički, bajkoviti, precizni, beskrajno tačni crtež. Do zrelog umetnika ide putem svog viđenja umetnosti, svog uzvišenog ekspresionističko-onirističkog stila koji pokazuje nedokučivost i onostranost nečeg što je na prvi pogled tako pristupačno i prepoznatljivo. Kod njega je jasno shvatanje o samosvesti, o svojoj sredini, o svetu u kojem živi i još daljim meridijanima. Tajnovitost njegovih realističkih prizora upotpunjena je simbolikom različite provenijencije i naizgled nehotične kombinatorike.

Razgrađivanje motiva i snoviđenja na datu asocijaciju slobodna su ekspresija, gde forma raznolikih ptica čini jezgro u kojem je sadržana celovitost slike. Ne radi se samo o prostom, vernom podražavanju prirode, već se, magijskim i realističkim uvidom, prikazano transformiše do apstraktnih oblika. Otuda se javlja želja za razaranjem forme i nove kompozicije, a time osvešćuje potrebu za novim problemima, što ga upućuje na izgradnju sopstvenog stila.

U celosti posmatrano prirodu njegove slike, pored bojene game, čini ritam kao posledica onih istih energija koje je prožimaju, kao konačna potvrda ravnoteže bića i slikarske akcije. Radi se o shvatanju objekta kao trodimezionalnog oblika, o snalaženju u više dimenzija, čemu je pomoglo i savladavanje i isticanje crteža, posebno u mogućnosti njegovog dovođenja do željene ozbiljnosti. Zato se crtež, koji je ovde izveden do perfekcije, smatra posebnim segmentom Javorovog likovnog stvaralaštva, on je prva stepenica u njegovoj umetnosti. Jer prvo beše linija. Zatim posta znak koji je ovde istaknut kao redukovani motiv: npr. ptičje pero, jaje, ptičje gnezdo. Neke retke i lepe ptice, pošto su realistički studiozno iscrtane, predstavljaju početak i kraj njegovog vizuelnog razmišljanja kao i ishodište doživljaja onostranog, dok u drugi plan stavlja dinamiku i deformisanu atmosferu. Svoja znanja o preistorijskom svetu pokazuje kroz precizno iscrtane segmente muzejskih predmeta kao što su stećci, delovi arheoloških iskopina, prepoznatljivi kameni i metalni primerci iz vršačkog kraja koje nosi uvek u podsvesti, smeštajući ih na svoja platna u trodimenzionalnoj formi i svetlosnim kontrastima, potvrđujući i ovim putem njihovu patinu i vrednost. Njegove slike nisu čista narativnost zahvaljujući večitim simbolima, od staroegipatskih do pravoslavnih, koji svojom dekorativnošću pomalo opterećuju njegovu slikarsku retoriku. Dodir sa zagonetnim pojačava i tajnovitost detalja na izgled poznatog, što nas čini zamišljenim.

Priroda, simboli i predmeti kriju neočekivane tajne za kojima su tragali mnogi, pa konačno svako stvaranje je otkrivanje i saznanje. Dela su mu sama za sebe „realnost” sa novom nepoznanicom. Zato je većina njegovih slika ostvarila susret sa metafizičkim misterijama, bez obzira što na prvi pogled prevladava intimistička i poetska realnost sa puno atmosfere.

Formirao ga je zavičaj, velika ljubav prema prirodi, dok se njegove kolorističke vizije o intimnom doživljaju pretvaraju u pravo prefinjeno kamerno slikarstvo, građeno tihim akordima radosnog i harmoničnog, ovde tako dobro uravnoteženog. Stvarnost slike gradi na poznavanju materije, muzičkom ritmu, formi i boji lekovitog dejstva.

Platna Javora Rašajskog su ovaploćenje ptičjih pesama i cvrkuta koji lebde nad neponovljivim doživljajima lepote Grebenačkog krajolika, Deliblatske peš­čare kao i beskraja ravnice, pa stoga kažemo da je on ponajviše slikar zemlje i neba, stvarnog i nestvarnog, materije i duha. Umetnikova odluka za piktoralne game zagasitih tonova plave, sive, zelene na većim površinama, nije slučajna, to su prirodne boje zemlje i neba. On poseduje izuzetno osećanje za ton i sposobnost da emocije pretoči u gamu prigušenih harmonija, koja pulsira iz njegovih damara. Široke površine vibriraju od ujednačenog ritma dobro pronađenog odnosa dve boje, ponekad od geometrijskih kompozicionih oblika ili od brazdanja linijama. On radi finim pastuoznim stilom, prodire u suštinu stvarnosti postupno i shvata mogućnost plastičnog sloja platna, što doprinosi da njegova materija zaiskri sopstvenom životnom energijom. Na tim lazurnim bojenim površinama kompozicija slike podređena je i potkrepljena čvrstom armaturom crteža, crno obojenog, koji tako daje konstrukciju svojevrsne konture, ne dozvoljavajući da se slika raspline. Slično nadrealistima stvara dva-tri sloja unutar jednog prostora.

Rašajski daje na svojim delima apstraktne i promišljene realističke oblike, to je umetnost povremene svedenosti forme, a nadrealistička je tamo gde uspeva da minimalnim sredstvima ostvari maksimum izražajnosti.

Čovek je kao tema neprimetan u njegovoj umetnosti, ali njegovi tragovi postoje kao „nekog” ko kao ptica većinom dobija ulogu mudre sove. Tužne, vesele, brižne sove, glavni su lajtmotiv, interesantne za dublje psihološko i antropološko promišljanje. Evociraju gomile zbijenih ljudi koji žive u soliterima i zgradama, tzv. „betonskim kokošinjcima” socijalističke arhitekture, zgusnute i otuđene, ili pak brižne sagovornike i istomišljenike koji često mudruju, filozofiraju ili nam nešto savetuju. One su na njegovim platnima na granama ili u muzejskim vitrinama, a žive ili ne ostaće glavna i neizbežna tema čitave serije slika. Ne samo sove, već i druge ptice, patke, šljuke, močvarice, čaplje, pa i lešinari, kao i ptice sa Atosa, sabrao je Rašajski naučno, a i vizuelno, kao veliki posmatrač, tačno i proporcionalno, u organizacioni umetnički oblik na svojim platnima, gde funkcionišu na njemu svojstven način.

Deo svog profesionalnog rada, pre svega kao naučnika, ornitologa, muzejskog radnika, animaliste i botaničara, dao je kroz pisanu reč, a ovde se dokazuje još jednom kao vrsni majstor crteža i slikarske inspiracije, što potvrđuju umetnička dela ove izložbe, urađene u saradnji sa Muzejom Vojvodine i Gradskim muzejom iz Vršca.

Izlažući svoje likovno stvaralaštvo sudu javnosti njegova moderna slikarska svest, inspirisana svetom prirode, traga za harmonijom čoveka i njegove okoline. Njegova umetnost je stoga delom umetnost zapitanosti jesmo li u stanju da taj svet sačuvamo, da jednom ustanovljenu harmoniju održimo, ili ćemo biti samo nemi subjekti njenog nepovratnog narušavanja. Znači opomene upućuju čoveka na saglasje sa bogom, sa sobom, sa prirodom. Slika je taj znak.

Darinka Rackov
Muzej Vojvodine

U potrazi za ličnim identitetom, Javor Rašajski se kao umetnik zrelog izraza, formirao kroz simultano istraži-vanje crteža i slike, dok se u tematskom smislu okrenuo svetu ptica, srednjovekovnim prizorima, muzejskom ambijentu, a u poslednjih nekoliko godina i sudbini manastira Hilandar.

Ipak, ptice kao lajtmotiv, pa čak i aplikacija, njegovim slikama daju poseban pečat na značenjskom planu, kao nivou tumačenja šifrovanih poruka. Mit i verovanje pticu čine simbolom slobode, mudrosti, obnove života... Različite vrste ptica na slikama Rašajskog, slodobne, ili postavljene u kasetirane police (možda muzejske), mogu se tretirati i kao oličenja najraznovrsnijih karaktera, ljudi i sudbina, poetizovane u svojoj personifikaciji. Tokom dugogodišnjeg istraživanja ptičijeg sveta, osobito u ravnici Banata i Vršačkom bregu, sasvim je jasan njihov primat u tematskom smislu. No, interes iskazan ka ovom motivu vezan je, pre svega, za esencijalno istraživanje linije, boje i oblika u materiji pera, aerodinamici tela, kolorističkoj senzaciji...

Likovno „upotrebljene” ptice, mutiraju od linearne analize do naturalistički dovršene kolorisane verzije oblika, ostajući na taj način u svojevrsnoj tretmanskoj opoziciji. Ekspresionističko traženje u sivilu tonova i spletu linije, kreće se do sopstvene suprotnosti, do realističkih prikaza u čaroliji boje i minucioznom detalju.

Građenje arhitektonike prostora, Rašajski nalazi u širokom rasponu različitih mogućnosti. Prostor se razvija ponekad u slobodnoj koncepciji, a često kroz geometrijske sheme i ritmovanja nizova oblika (ptica), koja podsećaju na staroegipatsko shvatanje slike, donoseći u tom slučaju u kompozicionom rešavanju, posebnu svežinu. Slika u slici otvara mogućnost prelaženja „rampe” realnog i nerealnog, jave i sna, mita i prozaičnosti svakodnevnog, svesno uobličavajući predstavu o vremenu i prostoru, a istovremeno relativizujući obe ove karegorije.

U obilju simbola, kao što su jaje, trougao, ili ank, umetnik aktivno komunicira sa posmatračem, na način dostupan samo posvećenima. Kodiranjem i dekodiranjem visokointeligentnih šifrovanih poruka, ostajemo u domenu skrivenih dijaloga, slutnji i slobodi ličnog tumačenja, ponuđenih i intrigantnih, kako bi se na izvestan način i posmatrač dinamično uvukao u predloženu igru. Na taj način, u svojevrsnom dijalogu, prožimajući se u primanju i davanju, interaktivno se sučeljavaju individualni svetovi autora i gledaoca.

Prepoznatljiva estetika likovne poetike Rašajskog, kao kvalitet osobenog načina razmišljanja, čini jednu drugu stvarnost, jedan poseban sistem poretka. Baratajući nepogrešivo instrumentarijem likovnog, u prostoru zakona vizuelnog, Rašajski nam otvara vrata metafizičkog sveta, sveta dvostruke „istine” nadrealnog i realnog. Ptica – motiv, objekat crtačko-slikarstkog ispitivanja, slučajnost, ili namera, uzdignuta je na nivo idejnog i značenjskog, doživljena u misiji rešenja likovnog problema, na ličan i univerzalan način. Tako se i ovog puta potvrdilo shvatanje da umetnički čin odgovara nivou personalnog, intimnog habitusa. Na taj način, modifikovanje sopstvenog izraza, kao uporišta, Rašajski nalazi u sebi svojstvenom pravcu, odbijajući povlađivanje bilo kojoj savremenoj umetničkoj tendenciji po svaku cenu. Red čiste vizuelne hijerarhije, vlada-nje jezikom likovnih elemenata, sposobnost perfektne realizacije, osnovne su karakteristike ove umetnosti. Individualna ikonografija i spektar simbola, gde ostaje veran ličnom, introspektivnom doživljaju, deklarišu Rašajskog kao isključivog pobornika sopstvenog poetskog zakona i sopstvenog likovnog univerzuma.

Dragana Kuručev
Gradski muzej Vršac

Sudeći prema slikama i crtežima Javora Rašajskog, umetničko delo predstavlja novi sklop prirodnih elemenata. Priroda sama ima svoj sistem po kome vrši raspored elemenata koji grade sliku postojećeg sveta. Umetnik je taj koji čini isto. On uzima pravo, od prirode, od proviđenja, da menja datu sli­ku sveta, prema svome htenju.

Rašajski se ne zaustavlja na tome da menja odnose u strukturi „konkretne” stvarnosti slike, kao što su oblik, boja, svetlost. On od prirode uzima već gotove proizvode, dovršene modele neživog i živog sveta. Prepo-znatljiva bića, „uzeta”: od prirode, pojavljuju se na njegovim slikama i crtežima u nepoznatim, „nemogućim” kombinacijama. Taj spoj normalnog i čudesnog, logičnog i paradoksalnog, mogućeg i nemogućeg, to je ono što nas kod Rašajskog uzbuđuje i privlači. To uzbuđenje je pozitivno i prijatno. Ono nas uvodi u prostor neslućene slobode u kojoj se, na naše oči, konstituiše jedan novi svet. To što nas u tom svetu očarava, jeste nadmoć mogućeg nad nužnim. Saznanje o kome svedoči Rašajski, da je moguće iznad nužnog, da nužno biva samo ono što je moguće, ali da moguće time nije iscrpeno, to saznanje ohrabruje nas u odnosu prema svetu, otkriva nam njegovo ogromno bogatstvo. Svet nam se ukazuje kao neiscrpan izvor mogućnosti koje nestaju ne iz nužnih relacija, već iz mogućih alternativa. Taj svet nam se predstavlja pre svega kao slobodan. Svoju veru u moguće, izraz svoga nemirenja sa nužnim, svoj motiv nade, Rašajski nam saopštava kroz prizore svojih fantastičnih pejsaža. Da bi takvi prizori imali ubedljiv izgled stvarnosti, potrebno je da svaki njihov element, svaki predmet i svaki detalj u njima, bude likovno predstavljen u punoj čulnoj jasnoći. Svestan te činjenice, Rašajski je izgradio jedan na izgled paradoksalan stil izražavanja koji ga obavezuje da bude realista u detalju,a nadrealista u celini slike. Bitni element tog stila jeste crtež, onaj koji prema klasičnom svatanju slikarstva, daje jasnoću slikanom prizoru. Upravo u tom elementu Rašajski pokazuje svoje vrhunsko umeće. On zaista suvereno gospodari svojom linijom. Linija za Rašajskog nije samo „ivica forme”. On ume njome da naznači strukturu oblika i njegovu materijalnost, da sugeriše njegovu prostornost i pokret. I više od toga, da pronikne u sam život oblika ...

Beograd, 2000.
Đorđe Kadijević

Savremenog čoveka sve češće obuzima strah da je njegov svet ozbiljno ugrožen nehumanim odnosom prema prirodi koja ga okružuje, i koja će neminovno nestati. Taj strah od rastuće opasnosti, ta ljubav prema prirodi, koja kopni, vodi obdarenu ruku Javora Rašajskog kada crta biljni i životinjski svet precizno i verno, ali pored vernog beleženja viđenog on prilazi crtežima na jedan svojstven način. U svojim delima, realističkim do krajnje granice mogućeg, on pokazuje punu meru svoga crtačkog umeća.

Neverovatno precizno, minuciozno dorađeno, daje svaki oblik, dovodeći formu do perfekcije, zatim predstavljenu životinju ili biljku kombinuje sa linearno izvedenim scenama koje potiču iu najdubljih poriva njegove razuđene mašte, suprotstavljajući viđeno i zamišljeno na originalan razigrani, često zabavan način, terajući posmatrača na razmišljanje.

Olako, sa humorom vodi nas kroz sadašnjost i prošlost, kombinujući krajnosti u jednu originalnu celinu. Daje nova neočekivana tumačenja već dobro znanim vrhunskim delima iz istorije umetnosti. Fini precizni crtež, bujna mašta, ponekad na zanimljiv način pomerene forme, vrcavi humor, misaoni podtekst, koji tera posmatrača da mobiliše maštu, da se sam projektuje u ova neobična umetnička dela – glavne su karakteristike ovog veoma obdarenog umetnika.

Njegova dela, na kraju treba doživeti svako već prema svom raspoloženju, ali svakako moramo da se divimo vrsnom crtaču, kreativnom duhu Javora Rašajskog.

U Novom Sadu, 4. aprila 1989.
Katarina Adanja

Saopštavanja o opažajno umetničkom stvaralaštvu slikara, ornitologa, ili zapravo filantropa Javora Rašajskog, najverovatnije da ne možemo bazirati na ravnima prosečnih ljudskih interesovanja, pošto se očito radi o iskustvima pomnog posmatrača, učesnika i čuvara raznih ekstra znanja i umeća.

Prepoznajući dakle, koliko su ta decenijska bavljenja imala uticaj i prožimala umetnost, opusu ptice moramo prići sa punim respektom i sve to (ako je uopšte moguće) analizirati po nekoliko osnova...

Preciznije, ono što nam je autor dozvolio da neposredno vidimo i o čemu relativno nedvosmisleno možemo govoriti, jesu pomno slikani nizovi, sheme (horizontalne hijerarhije) ptica i ptičijih obličja.

Povodeći pod gotovo istestatističke redove, s jedne strane strogu organizaciju slike i s druge, ptice kao ontološku kategoriju, Javor Rašajski je zapravo imao na umu i istovremeno sprovodio svojevrsnu sistematizaciju mišljenog i slikanog !

Nesiti, ibisi, grabljivice i grdelini, dati su namerno u statičnim, bezživotnim kontrapostima, unutar naglašenih kartuša koji kompozicije “ teško” segmentuje i čine da ukupnu sliku doživljavamo izfrazetirano.

Izirigirana i posna bojena materija u funkciji hotimičnog odaljavanja od realnog, tako da slikano ne doživljavamo kao nešto što je (ikad) bilo živo, već viđeno konstatujemo izbledelo, poput separata zatočenih u nekoj zbirci. Dosledno i skoro kao šizmu, sprovodeći životni naum u vezi ptica, Javor Rašajski je prema nekim sopstvenim menama ciklično pisao i bavio se naučnim, ornitološkim radom, ali godinama i paralelno slikao (ptice) koristeći slobodu institucije umetnosti.

I upravo na bazi očito osvojene superiornosti iz ove oblasti, Rašajski je mogao da sliku razrešava po principu podjednako ubedljive i ontološke i likovne sintetizacije.

... Ili bi možda najprikladnije bilo ako kažemo da je uspostavljen jedan zapravo sopstveni, mendeljejevski sistem prikazanja i dovođenja u vezu znanih i neznanih postojećih i nepostojećih ptica, koje su upravo tako i postavljene, u kompozicionim nizovima, gradirane, sučeljene i inventarisane, ali ovde daleko od svakog utilitarnog povoda, već isključivo zarad krajnje umetničkog ishoda.

Lazar Simonović