Od praistorije do Srednjeg veka

Potraga za znanjem o nama samima, o našoj istoriji, zaokupljuje nas u istoj meri kao i potreba da saznamo našu budućnost. Arheologija je detektivski posao, pokušaj da od „dokaznog materijala“ na „mestu zločina“ ustanovimo, ko su učesnici, kako su razmišljali, šta su činili i zašto se sve desilo – kako se desilo. Ona je poput slagalice. Na početku to su stotine komadića najrazličitijih oblika i boja, koji svaki za sebe budi maštu, ali iz kojih se ne nazire pravi smisao. A onda, uz puno napora i strpljenja, polako počinjete da sklapate sliku. Sliku o nama, o ljudskoj civilizaciji. O tome ko smo, i kako smo postali ono što jesmo.

Starije kameno doba / Paleolit

Praistorija civilizacije podeljena je na periode, koji su dobili naziv po sirovinama koje su se koristile za izradu oruđa i oružja. Najstariji period je starije kameno doba (paleolit) i on traje izuzetno dugo. Početak paleolita određen je pojavom najstarijeg oruđa kojeg je obradio čovek i prema sadašnjim podacima potiču iz vremena pre 1.800 000 godina. To je vreme čovekovih predaka, čijom se postepenom evolucijom formirao moderan čovek. Smatra se da se paleolit završio pre nešto više od 11.000 godina, odnosno kada su ljudi prestali samo da sakupljaju hranu i počeli prvo da koriste divlje sorte žitarica, a potom postepeno i da ih uzgajaju.

Mlađe kameno doba / Neolit

Negde tokom 9. milenijuma pre nove ere, na Bliskom Istoku započinje mlađe kameno doba (neolit). U istoriji ljudske civilizacije, taj period poznat je i kao »neolitska revolucija«. Najvažnija karakteristika je pojava stalnih ljudskih naselja, pripitomljavanje i uzgajanje domaćih životinja i žitarica. Otkrivena je glina i način kako da se od nje naprave posude. Duhovni život odslikava se kroz pojavu brojnih predmeta kulta – figura i posuda u obliku ljudske ili životinjske predstave, posuda koje su služile kao neka vrsta žrtvenika, itd.

Na području današnje Srbije, neolit počinje nešto kasnije, u VII milenijumu pre nove ere i završava se u prvoj polovini V milenijuma pre nove ere. Prvi ostaci naselja, posuda, raznih alatki, kultnih predmeta i dr. pripisuju se tzv. »starčevačkoj kulturi«. Čovekova inovativnost i mašta, kao i njegova večita potreba da poboljša uslove života, vode stalnom napretku i razvoju. Početkom VI milenijuma već se uočavaju bitnije promene, koje dovode do formiranja jedne od najznačajnijih neolitskih kultura Evrope – »vinčanske kulture«. Najranija eksploatacija i upotreba bakra na »starom kontinentu«, započeta je upravo u okviru »vinčanske kulture« označivši početak novog doba u kojem metal postaje osnovna sirovina za izradu oruđa i oružja.

Eneolit / Bakarno doba

Prateći početni impuls sa Balkana, gde se od VII milenijuma pre naše ere, javljaju prve neolitske kulture, poljoprivreda se sporo širi Evropom, menjajući iz korena dotadašnji način života. Tokom V milenijuma pre naše ere, u nekim delovima Evrope još uvek se širi talas neolitizacije, dok se na teritoriji današnje Srbije i Bugarske započinje eksploatacija i prerada rude bakra.

Eneolitski period traje od 4500 do 2300 godina pre naše ere. Stariju fazu odlikuje relativna izolovanost kulturnih grupa, dok se nakon 3500. godine pre nove ere formiraju veće zajednice u kojima poljoprivreda i stočarstvo imaju veoma značajnu ulogu. Otkriće točka i upotreba kola za transport, predstavljaju jedan od najvažnijih izuma presudnih za razvoj civilizacije.

Tokom eneolitskog perioda nastaju značajna raslojavanja u socijalnom statusu i imovinskom stanju unutar zajednica, koje se najbolje ogledaju u promenama pogrebnih običaja. Bogatstvo ili siromaštvo grobnih priloga otkrivaju nam da su se unutar zajednice delili ne samo po polu i starosti, već i po socijalnom položaju.

U zapadnoj Evropi pojavljuju se prve megalitske građevine, fenomen koji do danas zaokuplja maštu ljudi. Prodor “stepskih naroda” sa istoka označio je početak velikih migracija, koje su se nastavile i u bronzanom dobu. Glavna obeležja koja su ostala iza ovih bezimenih stepskih naroda su tumuli, grobnice pod velikim humkama zemlje koje mogu biti i preko 50 metara u prečniku. Bakarno doba i pored svih značajnih i korenitih promena koje su se desile, predstavlja samo uvod u znatno burniji i dinamičniji period, koji je oblikovao i postavio smernice za dalji razvoj ciilizacije kakvu danas poznajemo.

Bronzano doba

Bronzano doba u Evropi traje približno od 2300. do 800. godina p.n.e. Taj period obeležen je upotrebom nove sirovine koja se dobijala mešanjem bakra sa drugim metalima, ali je svakako najznačajnija legura bronze, koja nastaje mešanjem kalaja i bakra. Iako se može smatrati preteranim uprošćavanjem kada kao glavni kriterijum za obeležavanje jednog perioda uzimamo vrstu metala koji se upotrebljava, treba istaći da je metalurgija tokom bronzanog doba doživela ogroman napredak. Od vremena kada je metal predstavljao relativno redak materijal - do trenutka kada su ogromne količine metala, pre svega bronze, bile u svakodnevnom opticaju. Socijalna raslojavanja započeta u bakarnom dobu, postaju sve izraženija. Na osnovu podataka dobijenih iz nekropola i naselja čiji se broj i veličina konstantno povećavao, ustanovljen je značajan rast populacije na teritoriji cele Evrope. Razmena dobara između udaljenih obasti uz razvoj transportnih sredstava, bilo kopnom - bilo vodom, takođe je bila u stalnom porastu. Naročito se razvila trgovina retkom i skupocenom robom kao što su ćilibar, zlato, začini, so i krzno. Značaj i opseg društvenih promena ogleda se i u pojavi utvrđenih naselja, koja su najčešće smeštena na uzvišicama i okružena palisadama. Vođenje ratova prvi put se pojavljuje kao unosna privredna grana, koja je ubrzo dovela do stvaranja nove društvene klase – vojne aristokratije.

Promene se javljaju i na religijskom planu, naročito krajem bronzanog doba, što se najviše odražava na pogrebne običaje, uvođenjem kremacije kao osnovnog načina sahranjivanja. Ovako korenite i nagle promene u verovanjima, posebno u zagrobni život, objašnjavaju se promenama stanovništva, koje su se desile krajem bonzanog doba.

To je vreme Homerove Ilijade i Odiseje, vreme kada su bogovi hodali zemljom rame uz rame sa mitskim junacima. Doba velikih heroja i velikih otkrića, koje se završava upotrebom gvožđa kao nove sirovine.

Gvozdeno doba

Razvoj, otpočet u bakarnom dobu otkrićem metala, dostigao je tokom I milenijuma p.n.e. punu kulminaciju. Do kraja gvozdenog doba veliki deo Evrope bio je naseljen zajednicama koje su upotrebljavale pismo, koristile novac, živele u gradovima i imale visok stepen političke centralizacije. Evropa je počela da se deli na dva sveta – civilizovano društvo i varvare. Opšte je mišljenje, da je gvožđe kao znatno superiorniji materijal od bronze, ušlo u široku upotrebu onog trenutka kada se ovladalo tehnologijom za njegovu preradu. Pitanje je međutim znatno kompleksnije, budući da se za gvožđe znalo gotovo hiljadu godina pre njegove šire upotrebe i pri tome nikada nije u potpunosti zamenilo bronzu. Jedan od glavnih razloga za masovnije korišćenje gvožđa tokom 8 v.p.n.e. moglo bi biti pitanje prestiža, koje je obezbeđivala njegova primena za izradu mačeva i opremanje kola. Predmeti izrađeni od gvožđa pojavljuju se u većem broju tek od IV v.p.n.e. dolaskom Kelta koji su obeležili čitav period i značajno uticali na ceo varvarski svet.

I – III vek • RIMSKI PERIOD

Tokom prvog veka naše ere nestaju praistorijske civilizacije, kako svuda, tako i na području našeg jugoistočnog Banata. Moćna rimska država, u svojim težnjama osvajanja Balkana, dolazi do Dunava. Na teritoriji Vršca i okoline zatečeno starosedelačko stanovništvo je verovatno u osnovi keltsko-dačko u sastavu Dakije. Osvajačke aspiracije Rima su mnogo veće i moćno carstvo sukobljava se sa Dačanima. Period dačkih ratova, završio se početkom II veku pobedom Rima. Tada se stvara nova provincija Dakija. U to vreme verovatno je i Južni Banat pod rimskom vlašću, bar nekih 150 godina, do sredine III veka kada dolazi do slabljenja Rimske imperije zbog sve intenzivnijeg širenja novih varvarskih plemena, pa naša teritorija nije više toliko interesantna za rimsko carstvo.

III – IV vek • KASNOANTIČKI PERIOD

Događaji koji su se odigrali u drugoj polovini III veka veoma su značajni za prostore Vršca. Novim pomeranjem plemena, dolazi do intenzivnog naseljavanja Južnog Banata od strane Sarmata, plemena koja pripadaju velikoj porodici iranskih naroda. Nikad ujedinjeni i u stalnim međusobnim sukobima kao nomadi i konjanici iz prapostojbine sa obala Crnog mora, stižu do granica Rimskog carstva, noseći u svojoj materijalnoj kulturi različite srednjoazijske uticaje, kao i uticaje grčkih pontskih kolonija.

Dva su momenta za ove krajeve veoma bitna. Sarmati sigurno zatiču starosedelačko keltsko-dačko stanovništvo, koje pokoravaju i sa kojima nastavljaju zajednički život. O tome svedoče arheološki nalazi, jer se na mnogim lokalitetima Sarmata uočava jak dački kulturni uticaj. Drugi momenat je svakako odnos Sarmata i Rima, od dolaska na granice Rimskog carstva, pa do njihovog nestanka sa istorijske scene. Ne zna se kako su protekli prvi sukobi, ali je za dalji tok istorije poznato da su bili vrlo promenljivi, od savezništva i najamništva do ljutog neprijateljstva. Ratove sa Sarmatima Rim vodi verovatno do kraja IV veka kada se na političkoj sceni za Rim i Sarmate javlja novi neprijatelj Huni, koji u vreme Atile porobljavaju Panonsku ravnicu, pa i Sarmate.

V – VI vek • VELIKA SEOBA NARODA

Velikom seobom naroda Sarmati nestaju sa istorijsko-političke scene. Dolaskom Huna stvara se u vreme Atile (434-453) jaka hunska država, pa u njen okvir ulazi i Banat. No, događaji koji su se tada odigravali na ovoj teritoriji, slabo su do sada arheološki registrovani, mada područje Južnog Banata svakako nije pošteđeno burnih vremena početaka procesa nazvanog Velika seoba naroda. Poraz Huna 451. godine od rimske vojske, kao i stvaranje antihunske koalicije posle Atiline smrti 453. godine, na čelu sa Gepidima, skida Hune sa istorijsko-političke pozornice. Propašću hunske države, dolazi u jugoistočnom Banatu, a i šare, do značajnih teritorijalnih i političkih promena. Naime, u Banatu sada Gepidi, kao najveći narod u okviru antihunske koalicije organizuju svoju državu. Banat ostaje u rukama Gepida sve do propasti njihove države 567. godine. Vreme seobe naroda je, inače, vreme nemira i sukoba, a samim tim i kretanja mnogih plemena preko teritorije Južnog Banata. Pored Gepida ovim terenom prolazili su još Goti, Vandali, Heruli i dr.

VI – XI vek • DOLAZAK SLOVENA

Mada se za Evropu, negde sa padom gepidske države, 568. godine, završava proces velike seobe, započet 375. godine prolaskom hunskih plemena kroz „vratnice naroda”. Kod nas ovaj proces još nije završen. Naime, 558. godine pred cara Justinijana (527-567) u Carigradu, pojavljuje se prvo avarsko poslanstvo, nudeći mu savez protiv svih neprijatelja carstva. No, najveća težnja avarskog kaganata, veoma brzo postaju rimske provincije u Podunavlju: Mezija, Trakija, Panonija. Avarski nalazi na teritoriji Južnog Banata su za sada vrlo retki ali su za područje našega grada bitni, pošto sa dolaskom podunavskih Avara, koji su bili sastavljeni od konglomerata tursko-mongolskih plemena, dolaze i Sloveni.

Drugi avarski kaganat svakako zatiče Slovene u ovim krajevima kao narod koji je oslobođen avarskog uticaja i verovatno u formiranju ranih oblika države. Padom II avarskog kaganata dolazi i na našem području do završetka „velike seobe naroda”.

Padom avarske države naši krajevi naseljeni uveliko slovenskim plemenima, ponovo menjaju gospodara, to su sada Bugari. Stvara se jaka bugarska država nastala velikim osvajanjima u IX veku na račun vizantijsko-franačke prevlasti. Bilo sklapanje saveza sa Slovenima bilo nametanjem svoje vlasti, osnovu ove nove države čini upravo slovenski živalj. Vrhunac moći Bugarska postiže krajem IX i početkom X veka pod Simeonom kada je i znatan deo Balkanskog poluostrva pod njenom vlašću. Nekako u isto vreme napuštanjem nomadskog načina života Mađari, koji na kraju IX veka pristižu u Panonsku niziju, negde početkom X veka formiraju svoju državu. Mađari uskoro zatim, postaju dominantan politički faktor u našim krajevima te smenjuju bugarsku dominaciju. Stanje se donekle menja tek u XV veku, kada kao vazal Ugarske posede na ovoj teritoriji dobija despot Đurađ Branković.