Sećanje na Paju Jovanovića

PAJA JOVANOVIĆ
Vršac, 1859 – Beč, 1957.


Slikar Paja Jovanović, istovremeno sa Urošem Predićem, ostaje najznačajniji predstavnik umetničke scene srpskog realizma. Njegova ostvarenja se nalaze u mnogim evropskim muzejima.

Svoj dug i srećan život provodi u vremenu dva veka, koja se vezuju za niz dramatičnih potresa, društveno-istorijskih previranja i značajnih naučnih otkrića. U ovom razdoblju dolazi i do važnih promena u samoj umetnosti i slikarstvu, kako u zapadnoervopskim zemljama tako i u srpskoj kulturi.

Paja Jovanović se rodio u Vršcu, 4. juna 1859. godine, u porodici fotografa Stevana Jovanovića i Ernestine, rođene Deot. Prve pouke o crtanju je dobio od nastavnika vršačke gimnazije Vodeckog. Godine 1875. sa ocem dolazi u Beč, gde se 1877. upisuje na Akademiju likovnih umetnosti, u klasu profesora Kristijana Gripenkerla. Po završetku školovanja na Akademiji, nastavlja studije u majstorskim školama Kristijana Gripenkerla i Leopolda Karla Milera.

Podstican da još u vreme raspusta obilazi balkanske predele, proučava običaje i folklor naroda ovog podneblja, 1882. godine dobija nagradu Akademije i carsku stipendiju za kompoziciju Ranjeni Crnogorac. Evropska javnost, zainteresovana za zbivanja na Balkanu, usmerava svoju pažnju na mladog slikara, a on 1883. godine sklapa povoljan ugovor sa londonskom galerijom „Frenč”. Nastavlja svoja putovanja po Kavkazu, Maroku, Egiptu, Grč­koj, Turskoj, Italiji i Španiji. Mnoštvo skica, zabeležaka, studija, zajedno sa prikupljenim predmetima narodnog života, naći će svoje mesto u čuvenim žanr-kompozicijama, kao što su: Mačevanje, Kićenje neveste, Borba petlova...

Ugled i slava Paje Jovanovića u svetu imali su ođek i u srpskom narodu. Već 1893. godine proglašen je za člana Srpske kraljevske akademije. Poverene su mu izrade monumentalnih, istorijskih kompozicija, kao što su Seoba Srba i Proglašenje Dušanovog zakonika.

Pored žanr-kompozicija i dela istorijske sadržine, umetnik stiče popularnost i kao izuzetan portretista. Ovekovečio je krunisane glave, umetnike, političare i bogate ljude. Čuveni su portreti: Mihailo Pupin, Kralj Aleksandar Karađorđević, Slikar Simington... Posebno pažljivo slika portrete dugogodišnjeg modela i supruge Muni.

Oblast Jovanovićevog interesovanja čine i dela crkvenog slikarstva. Naslikao je ikonostase u Novom Sadu, Dolovu i Sremskim Karlovcima.

U samom vrhu srpskog slikarstva, ovenčan nagradama i medaljama, Paja Jovanović je umetnik kroz čija su se popularna dela vaspitavali i obrazovali čitavi naši naraštaji.

U Gradskom muzeju Vršac se čuvaju, pored izuzetno poznatog Vršačkog triptihona, dela Paje Jovanovića. Veći broj njegovih radova i ličnih predmeta danas se nalazi u „Legatu Paje Jovanovića” koji pripada Muzeju grada Beograda.